Асосҳои ҳуқуқии манъи шиканҷа ва ҳимояи ҳуқуқи инсон

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои охир ҷиҳати амалисозии қонунгузорӣ дар самти пешгирии шиканҷа ва ҳимояи ҳуқуқи шахсони аз озодӣ маҳрумшуда корҳои зиёд анҷом дода шудаанд. Ҷавобгарии ҷиноятӣ барои истифодаи шиканҷа сахттар карда шуда, кафолатҳои мурофиавӣ ҳангоми боздошт ва дар ҳабс нигоҳ доштан тақвият ёфтанд, инчунин санадҳои меъёрии ҳуқуқие қабул гардиданд, ки ба ҳимояи ҳуқуқи инсон дар системаи адолати судии ҷиноятӣ равона шудаанд.

Принсипҳои асосӣ дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар гардидаанд. Мувофиқи моддаи 5, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ ба ҳисоб мераванд, моддаи 18 бошад, шиканҷа ва дигар намудҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шарафро мустақиман манъ мекунад. Ин муқаррарот заминаи ҳуқуқии манъи шиканҷаро ташкил медиҳанд.

Манъи шиканҷа инчунин аз уҳдадориҳои байналмилалии давлат бармеояд. Тоҷикистон иштирокчии Конвенсияи зидди шиканҷаи СММ аст, ки давлатро уҳдадор менамояд, то истифодаи шиканҷаро пешгирӣ кунад, тафтиши самараноки аризаҳои марбутаро таъмин созад, истифодаи далелҳои таҳти фишор ба даст омадаро истисно ва гунаҳкоронро ба ҷавобгарӣ ҷалб намояд.

Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар моддаи 143¹ барои шиканҷа ҷавобгарӣ пешбинӣ мекунад. Дар солҳои охир ҷазоҳо тибқи ин модда сахттар карда шуданд, аз ҷумла зиёд намудани муҳлати маҳрум сохтан аз озодӣ ва ҷорӣ намудани ҷазои иловагӣ дар шакли манъи ишғоли вазифаҳои муайян. Қонун инчунин ҷавобгариро барои ҷиноятҳо нисбати ноболиғон ва сӯйистифода аз ваколатҳои мансабӣ пурзӯр менамояд. Шиканҷа ҳамчун қасдан расонидани азобҳои ҷисмонӣ ё рӯҳӣ аз ҷониби шахси мансабдор ё бо иштироки ӯ бо мақсади гирифтани маълумот, ҷазо додан, тарсонидан ё маҷбур сохтан ташхис мешавад. Ҳамзамон, дар амалия чунин кирдорҳо аксар вақт тибқи дигар моддаҳо тасниф мешаванд, ки ҷавобгарии сабуктарро пешбинӣ менамоянд.

Кодекси мурофиавии ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолатҳои асосии ҳимоя аз шиканҷаро пешбинӣ менамояд. Аз ҷумла, моддаи 88 ғайри қобили қабул будани далелҳоеро, ки бо истифодаи зӯроварӣ, таҳдид ё дигар усулҳои ғайриқонунӣ ба даст оварда шудаанд, муқаррар мекунад. Кодекс инчунин ҳуқуқ ба ҳимоя аз лаҳзаи воқеии боздошт, уҳдадории мақомоти давлатӣ барои санҷиши аризаҳо дар бораи муносибати бераҳмона ва имконияти гузаронидани шаҳодаткунонии тиббӣ барои сабти осори зӯровариро кафолат медиҳад.

Кодекси иҷрои ҷазои ҷиноятӣ шароити нигоҳдории маҳкумшудагонро танзим намуда, талаботи муносибати инсондӯстонаро муқаррар мекунад. Он ҳуқуқи маҳкумшудагонро барои пешниҳоди шикоят ба суд, прокуратура ва дигар мақомот пешбинӣ менамояд, инчунин ба зиммаи давлат уҳдадорӣ мегузорад, ки амнияти онҳо ва шароити муносиби нигоҳдориро таъмин намояд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиб ва шароити дар ҳабс нигоҳ доштани гумонбаршуда, айбдоршаванда ва судшаванда» манъи мустақими истифодаи шиканҷаро муқаррар намуда, принсипҳои муносибати инсондӯстонаро тақвият мебахшад. Қонун ҳуқуқ ба ёрии тиббӣ, дастрасӣ ба адвокат аз лаҳзаи боздошт ва уҳдадории огоҳ намудани хешовандонро пешбинӣ менамояд, ки ба пешгирии нигоҳдории ғайрирасмӣ ва муносибати бераҳмона равона шудааст.

Нақшаи миллии амал оид ба иҷрои тавсияҳои Кумитаи зидди шиканҷаи СММ барои солҳои 2019-2022 ҳуҷҷати муҳими барномавӣ гардид. Он тадбирҳоро оид ба амалисозии қонунгузорӣ, таъмини кафолатҳои мурофиавӣ, беҳтар намудани шароити нигоҳдорӣ дар ҳабс, рушди механизмҳои баррасии шикоятҳо ва боло бурдани сатҳи касбии кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва системаи судӣ дар бар мегирад.

Татбиқи ин нақша ба тақвияти таваҷҷуҳ ба масъалаи шиканҷа ва рушди чораҳои таълимиву институтсионалӣ мусоидат намуд. Сарфи назар аз ин, мушкилоте, ки ба самаранокии тафтиши аризаҳо дар бораи шиканҷа, амалияи таснифи ҷиноятҳо ва дастрасии ҷабрдидагон ба адолати судӣ марбутанд, боқӣ мемонанд.

Дар маҷмуъ, қонунгузории амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии манъи шиканҷа ва ҳимояи ҳуқуқи инсон, аз ҷумла ҷавобгарии ҷиноятӣ, кафолатҳои мурофиавӣ ва меъёрҳои танзимкунандаи шароити нигоҳдорӣ дар ҳабсро ташаккул медиҳад. Ҳамзамон, амалияи татбиқи ин меъёрҳо омили калидии самаранокии системаи пешгирии шиканҷа боқӣ мемонад.