Ҷуброни зарар ба қурбониёни шиканҷа: рушди механизмҳои гражданӣ-ҳуқуқӣ

Рушди институти ҷуброни зарар ба самти муҳими ислоҳоти ҳуқуқӣ дар Тоҷикистон табдил ёфтааст. Тағйиру иловаҳо ба қонунгузории гражданӣ, ки солҳои 2022-2023 қабул шудаанд, инчунин шарҳҳои минбаъдаи Суди Олӣ барои ҳимояи самараноктари ҳуқуқҳои қурбониёни шиканҷа ва пешгирии дигар қонуншиканиҳо замина фароҳам оварданд.

Дар Тоҷикистон системаи бисёрсатҳаи ҷуброни зарари аз шиканҷа раида таҳия шудааст, ки дар он давлат ҳамчун тарафи масъул нақши калидӣ дорад. Чунин муносибат на танҳо ба ҷазо додани гунаҳкорон, балки ба барқарор кардани ҳуқуқҳои ҷабрдидагон низ равона шудааст.

Кодекси граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон (таҳрири соли 2023), аз ҷумла моддаҳои 1225 ва 1226 аҳамияти калидӣ доранд. Тибқи моддаи 1225, дар сурати мавҷуд будани гуноҳи шахси гунаҳкор, зарари маънавӣ ҷуброн карда мешавад. Аммо, қисми 2-и ин модда истисноҳоеро муқаррар мекунад, ки мувофиқи онҳо ҷуброн новобаста аз гуноҳ, аз ҷумла ҳолатҳои маҳкумияти ғайриқонунӣ, ғайриқонунӣ ҷалб намудан ба ҷавобгарии ҷиноятӣ, татбиқи ғайриқонунии чораҳои пешгирикунанда ва дигар қонуншиканиҳои пешбининамудаи қонун пардохт карда мешавад. Ин муқаррарот барои қурбониёни шиканҷа аҳамияти мустақим доранд, зеро чунин амалҳо одатан бо қарорҳои ғайриқонунии мурофиавӣ ҳамроҳ мешаванд.

Моддаи 1226 механизми муайян намудани ҳаҷми маблағи ҷубронро муқаррар мекунад. Суд хусусияти ранҷу азоби ҷисмонӣ ва рӯҳӣ, хусусиятҳои инфиродии ҷабрдида, дараҷаи гуноҳи гунаҳкор, агар он аҳамият дошта бошад, инчунин принсипҳои оқилона ва адолатро ба назар мегирад. Ҷуброни зарари маънавӣ дар шакли пулӣ таъмин карда мешавад ва аз ҷуброни зарари моддӣ вобаста нест.

Меъёрҳо дар бораи масъулияти давлат иловатан рушд ёфтанд. Мувофиқи моддаи 1196-и Кодекси гражданӣ, зараре, ки дар натиҷаи амалҳои ғайриқонунии кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, прокуратураҳо ва судҳо расонида шудааст, бояд аз тарафи давлат ҷуброн карда шавад. Ҷуброни зарари маънавӣ новобаста аз ҷалб намудани шахси мансабдори мушаххас ба ҷавобгарӣ таъмин карда мешавад. Шиканҷа, гарчанде дар матни меъёрҳо ба таври возеҳ зикр нашудааст, ба категорияи амалҳои ғайриқонунии мақомоти давлатӣ дохил мешавад.

Унсури ниҳоии ислоҳот қарори Пленуми Суди Олӣ аз 29-уми декабри соли 2025 буд, ки муносибатҳоро ба баррасии парвандаҳо оид ба ҷуброни зарар ба низом медарорад ва хусусияти маҷмуии ҷуброн, аз ҷумла барқарорсозӣ, ҷубронпулӣ, офиятбахшӣ, қаноатмандӣ ва кафолатҳои такрор нашуданро муқаррар мекунад.

Қарор инчунин кафолатҳои мурофиавӣ, аз ҷумла имконияти пешниҳоди даъвоҳо ба таври электронӣ, иштироки ҳатмии прокурор, чораҳо барои пешгирии осеби дубораи ҷабрдидагон ва васеъ намудани қабули далелҳоро пешбинӣ мекунад.