Фарқи байни мафҳумҳои «шиканҷа» ва «муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф» дар ҳуқуқи байналмилалӣ

Конвенсияи зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф ва ҷазо стандарти асосии ҳуқуқӣ-байналмилалиро дар самти ҳимояи шахсӣ аз зӯроварӣ аз ҷониби давлат ташкил медиҳад. Муқаррароти моддаҳои 1 ва 16-и Конвенсия барои дарки доираи уҳдадориҳои давлатҳо муҳиманд.

Мувофиқи қисми 1-и моддаи 1, шиканҷа ҳамчун расонидани дарди шадиди ҷисмонӣ ё равонӣ бо мақсади мушаххас - ба даст овардани маълумот ё худиқрорӣ, ҷазо, тарсонидан ё маҷбурсозӣ муайян карда мешавад. Унсури ҳатмӣ иштироки давлат маҳсуб меёбад: чунин амалҳо аз ҷониби шахси мансабдор ё шахси дигаре, ки ба сифати расмӣ амал мекунад, ё бо таҳрики онҳо, бо розигӣ ё ризоияти хомӯшонаи онҳо содир карда мешаванд. Дар ин ҳол, мафҳуми шиканҷа ранҷу азоберо, ки танҳо дар натиҷаи таҳримҳои қонунӣ ба вуҷуд меояд, истисно мекунад.

Ҳамин тавр, ҳуқуқи байналмилалӣ се хусусияти асосии шиканҷаро муайян мекунад: ҳадафмандӣ, шиддати баланди ранҷу азоб ва дахолати давлат.

Бо фарқ ба ин, моддаи 16-и Конвенсия уҳдадории давлатҳоро барои пешгирии дигар намудҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф муқаррар мекунад. Ин амалҳо аз рӯйи дараҷаи вазнинӣ метавонанд ба сатҳи шиканҷа нарасанд ё мақсади мушаххасе надошта бошанд, аммо онҳо низ ғайри қобили қабул ҳисобида мешаванд. Давлатҳо уҳдадоранд, ки нисбат ба онҳо чораҳои ҳаммонанди пешгирӣ, тафтишот ва ҷалб кардан ба ҷавобгариро татбиқ намоянд.

Тафовути асосии байни шиканҷа ва муносибати бераҳмона дар он аст, ки шиканҷа ҳамеша мақсади мушаххас дорад ва сатҳи баланди ранҷу азобро дар бар мегирад, дар ҳоле ки муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф доираи васеътари амалҳои манъшударо дар бар мегирад, ки метавонанд мақсади возеҳ муайянгардида надошта бошанд ё ба чунин сатҳи вазнинӣ нарасанд. Дар ҳамин ҳол, таърифи ҳуқуқии шиканҷа маҳдудтару ҷиддитар аст.

Ҳарду падида аз ҷониби ҳуқуқи байналмилалӣ комилан манъ карда шудаанд. Тавре моддаи 16 таъкид мекунад, ҳатто амалҳое, ки ба меъёрҳои қатъии шиканҷа ҷавобгӯ нестанд, дар ҳеҷ сурат сафед карда намешаванд.

Умуман, Конвенсия муносибати маҷмуиро пеш гирифтааст: он на танҳо таърифи равшани шиканҷаро медиҳад, балки инчунин бо уҳдадор сохтани давлатҳо барои пешгирии ҳама гуна муносибати бераҳмона, камбудиҳои эҳтимолии ҳуқуқиро пешгирӣ мекунад ва бо ин васила ҳимояи умумии шаъну шарафи инсонро новобаста аз дараҷаи вазнинии ранҷу азоби расонидашуда таъмин менамояд.