Хушбахт Исоев: саводнокии ҳуқуқӣ танҳо донистани қонун нест...

Рӯзи 3-юми декабр, дар арафаи Рӯзи байналмилалии ҳуқуқи инсон тариқи радиои "Азия-плюс" барномаи радиоӣ пахш гардид, ки дар он ҳуқуқшиносони ташкилотҳои узви Эътилофи ҷомеаи шаҳрвандӣ зидди шиканҷа ва беҷазоӣ дар Тоҷикистон - ТҶ "Дунёи ҳуқуқ" ва ТҶ "Ҳуқуқи дастрас" ба саволҳои шунавандагон посух гуфтанд. Ба чанде аз суолҳо ҳуқуқшинос, мутахассис оид ба ҳуҷҷатгузории ҳолатҳои шиканҷа ва муносибати бераҳмона Хушбахт Исоев ҷавоб дод, ки онҳоро пешкаши хонандагон мегардонем.

- Рӯзи байналмилалии ҳуқуқи инсон ва дигар рӯзҳои ба ҳуқуқи инсон рабтдошта оё метавонанд мушкили ҷиддии ҳуқуқии мардумро дар дунё ҳал кунанд? То кадом андоза ин гуна рӯзу ҷашнҳо барои мардуми одӣ муҳиманд?

- Рӯзи байналмилалии ҳуқуқи инсон ва дигар рӯзҳои ба он монанд худ аз худ мушкилоти ҷиддии ҳуқуқиро ҳал намекунанд - барои ин қонунҳо, судҳои мустақил, кори муассиру самарабахши мақомоти давлатӣ ва мавқеи фаъоли шаҳрвандӣ заруранд. Аммо ин рӯзҳо аҳамияти муҳим доранд: онҳо таваҷҷуҳи ҷомеаро ба масъалаҳое ҷалб мекунанд, ки аксар вақт дар бораи онҳо кам гуфта мешавад, ба монанди шиканҷа, табъиз, зӯроварӣ, набудани дастрасӣ ба адолати судӣ ва монанди инҳо.

Барои мардуми одӣ чунин санаҳо ёдрас мекунанд, ки ҳуқуқи инсон - ин танҳо суханони хушку холӣ дар ҳуҷҷатҳо нестанд, балки кафолатҳои ҳаррӯзаи амният, озодӣ ва шараф мебошанд. Дар чунин рӯзҳо мушкилии ҷабрдидагон шунида мешавад, ислоҳот дар тартиботу қонун муҳокима мешаванд, барномаҳои омӯзишӣ роҳандозӣ мегарданд, ки ҳамаи ин тадриҷан муносибати ҷомеаро тағйир дода, ба системаҳои ҳуқуқтатбиқкунӣ фишор меорад, то онҳо фаъолияташонро беҳтар ба роҳ монанд.

Аз ин рӯ, аҳамияти чунин рӯзҳо - иттилоотӣ, маърифатӣ ва пешгирикунанда аст: онҳо фарҳанги эҳтиром ба ҳуқуқи инсонро ташаккул медиҳанд ва ба мардум дар фаҳмидани ҳуқуқҳо ва роҳҳои ҳимояашон кумак мекунанд.

- Чаро ҳуқуқи инсон дар ҳуҷҷатҳо табъизнопазир номида мешавад? Ин то кадом андоза дар зиндагии ҳаррӯзаи мардум мушоҳида ва татбиқ мешавад?

- Ҳуқуқҳои инсонро табъизнопазир меноманд, зеро онҳо аз лаҳзаи таваллуд ба ҳар як инсон тааллуқ доранд ва давлат, ҷомеа ё шахси дигар наметавонад онҳоро аз ӯ бигирад ё маҳдуд кунад. Ин принсипи асосии ҳуқуқи байналмилалӣ аст: ҳуқуқҳо аз мақоми шаҳрвандӣ, ҷинс, миллат, нажод, забон, ранги пӯст, ва эътиқоди динӣ ё мақоми иҷтимоӣ вобаста нестанд. Давлат метавонад баъзе ҳуқуқҳоро танҳо бо қонун ва танҳо дар ҳолатҳои истисноӣ маҳдуд кунад, аммо наметавонад инсонро аз шараф ва озодиҳои бунёдияш маҳрум созад.

Вале дар зиндагии ҳаррӯза мо аксар вақт мебинем, ки ин принсипҳо баъзан вайрон карда мешаванд: одамон бо зӯроварӣ, худсарӣ, табъиз ва набудани дастрасӣ ба адолати судӣ рӯ ба рӯ мегарданд. Яъне ҳуқуқҳо дар Конститутсия ва созишномаҳои байналмилалӣ ба таври расмӣ сабт шудаанд, вале амалисозии онҳо аз омилҳои зиёде вобаста аст. Хусусан аз сатҳи фарҳанги ҳуқуқии мардум, фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, поквиҷдонии судҳо, озодии ВАО ва фаъолияти ҷомеаи шаҳрвандӣ.

Аз ин рӯ, табъизнопазирӣ пеш аз ҳама як меъёр ва уҳдадории давлат, инчунин хотиррасонкунандаи муҳиме барои ҷомеа мебошад, ки ҳуқуқи инсон бояд ҳамарӯза ва дар ҳама ҳолат ҳифз карда шавад, дар акси ҳол онҳо танҳо дар коғаз боқӣ мемонанд.

- Инсон тибқи санадҳои ҳуқуқӣ аз ҳуқуқҳои зиёде бархӯрдор аст. Барои риоя нашудани онҳо аввалтар аз ҳама, ба назари шумо, кӣ гунаҳкор аст?

- Ҳам аз ҷиҳати воқеӣ ва ҳам аз ҷиҳати ҳуқуқӣ барои нақзи ҳуқуқи инсон пеш аз ҳама давлат масъул аст. Маҳз давлат уҳдадор аст, ки ҳуқуқҳои мардумро ҳифз кунад, фаъолияти босамару босифати судҳо, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, низоми тандурустӣ, иҷтимоӣ ва дигар сохторҳоро таъмин намояд ва назорат кунад, то ҳеҷ кас - на шахси мансабдор ва на шахсони алоҳида ба ҳуқуқу озодиҳои инсон дахолат накунанд.

Аммо дар амал сабабҳои вайроншавии ҳуқуқи инсон хеле фарохтаранд. Аксар вақт гунаҳкор на танҳо мансабдорони алоҳидаанд, ки аз ҳадди ваколатҳои худ мебароянд, балки дуруст фаъолият накардани мақомоту муассисаҳои давлатӣ низ таъсир мерасонад. Чунончи, набудани назорат, беҷазоӣ, ҳолатҳои коррупсионӣ ва сатҳи пасти омодагии мутахассисон аз мушкилоте ҳастанд, ки ба вайроншавии ҳуқуқи инсон оварда мерасонанд. Баъзан худи шаҳрвандон низ дар чунин ҳолатҳо - бо бепарвоӣ, тарс аз шикоят, ё надонистани ҳуқуқҳои худ, саҳм мегузоранд.

Бо вуҷуди ҳамаи ин масъулияти асосӣ бар дӯши давлат аст, зеро маҳз давлат бояд шароите фароҳам оварад, ки дар онҳо ҳуқуқи инсон воқеан ҳифз шавад ва ба як қоидаву қонунҳои шахшуда табдил наёбад.

- Ба назари шумо, миёни мафҳумҳое мисли “ҳуқуқ” ва “озодӣ” фарқи асосӣ дар чӣ аст? Кадоме муҳимтар ва афзалтар аст?

- Ҳуқуқ ва озодӣ мафҳумҳои ба ҳам наздик, аммо дар ҳар сурат гуногунанд.

Ҳуқуқ - ин имкониятест, ки дар қонун сабт шуда ва аз ҷониби давлат таъмин мегардад. Агар инсон ҳуқуқ дошта бошад, пас давлат уҳдадор аст шароити амалӣ шудани онро фароҳам оварад ва дар ҳолати вайрон шуданаш онро ҳимоя намояд. Масалан, ҳуқуқ ба таҳсил, ҳуқуқ ба меҳнат, ҳуқуқ ба ёрии тиббӣ ва монанди инҳо.

Озодӣ - ин фазое аст, ки дар он инсон метавонад бо иродаи худ амал кунад, то даме ки ҳуқуқи дигаронро маҳдуд ё вайрон насозад, ба монанди озодии сухан, озодии гаштугузор, озодии виҷдон ва ғ.

Агар содда карда гӯем:

• ҳуқуқ - ин “ман метавонам ва давлат бояд онро таъмин кунад”;

• озодӣ - ин “ман метавонам ва давлат набояд бесабаб ба он монеъ шавад”.

Кадомаш муҳимтар аст, ҳуқуқ ё озодӣ? Дар низоми ҳуқуқи инсон ҳар ду мафҳум як хел муҳиманд. Онҳо якдигарро пурра мекунанд. Озодӣ бе ҳуқуқ танҳо як хоҳиш аст, ки осон поймол мешавад ва ҳуқуқ бе озодӣ расмиятест, ки маънои воқеӣ надорад.

Аз ин рӯ, афзалият дар яке аз онҳо нест, балки дар мувозинат аст. Яъне вақте давлат ҳам инсонро ҳимоя мекунад, ҳам дар он ҷое, ки инсон бояд озод бошад, бесабаб мудохила намекунад, пас воқеан ҳам ҳуқуқу озодиҳои шахс таъмин мегардад.

- Мо соли маърифати ҳуқуқӣ ҳам доштем. Барои донистани ҳуқуқи худ барои мардум кору тасмимҳои зиёде амалӣ мешаванд. Кадоми он чораҳову тасмимҳо ба назари шумо натиҷаи хубтар медиҳанд?

- Баланд бардоштани саводнокии ҳуқуқӣ - ин равандест дарозмуддат ва на ҳамаи чораҳо натиҷаи баробар медиҳанд. Беҳтарин натиҷаҳоро одатан он тадбирҳое медиҳанд, ки ба зиндагии воқеии мардум наздиканд ва имконият медиҳанд, ки донишҳои гирифташуда дар амал истифода шаванд.

Пеш аз ҳама, барномаҳои ҳуқуқии дастрас ва фаҳмо: видеороликҳои кӯтоҳ, барномаҳои телевизиониву радиоӣ, дарсҳои ҳуқуқӣ дар мактабҳо ва донишгоҳҳо, варақаҳои итилоотӣ-ҳуқуқии соддафаҳм. Вақте маълумот бо забони соддашуда ва мисолҳои воқеӣ пешниҳод мешавад, мардум воқеан ҳуқуқҳои худро мефаҳманд ва дарк мекунанд.

Дувум, машваратҳои ройгони ҳуқуқшиносон ва нуқтаҳои доимоамалкунандаи ҳуқуқӣ. Вақте шахс метавонад барои мушкилоти мушаххаси худ маслиҳат гирад, ин натиҷаи воқеӣ медиҳад - ӯ медонад ба куҷо муроҷиат кунад, кадом ҳуҷҷатҳоро омода созад, кадом ҳуқуқ ва уҳдадориҳо дорад.

Савум, фаъолияти доимии марказҳои ҳуқуқӣ дар минтақаҳо. На ҳама метавонанд ба пойтахт раванд ё вакили дифоъ гиранд. Вақте ёрии ҳуқуқӣ дар наздикӣ дастрас аст, сатҳи саводнокии ҳуқуқӣ тезтар боло меравад.

Ва ниҳоят, самарабахштарин восита - механизмҳои амалӣ барои ҳифзи ҳуқуқанд. Вақте мардум мебинанд, ки муроҷиату шикоятҳои онҳо баррасӣ мешаванд, судҳо фаъолияти босамару одилона доранд, гунаҳкорон ба ҷавобгарӣ кашида мешаванд, ин аз ҳар гуна чорабиниҳои итилоотиву омӯзишӣ беҳтар меомӯзонад.

Аз ин рӯ, самараноктарин натиҷа аз якҷояшавии се унсур ба даст меояд: маърифати ҳуқуқӣ + ёрии ҳуқуқии дастрас + механизмҳои воқеан амалкунандаи ҳифзи ҳуқуқ.

- Ба назари шумо, бо кадом роҳ мумкин аст мардум донишҳои ҳуқуқии худро зиёдтар кунагд ва ҳис мекунед, ки имрӯз маҳз ноогоҳии ҳуқуқӣ барои мардуми одӣ мушкили зиёде ба бор меорад?

- Надоштани саводи кофии ҳуқуқӣ воқеан яке аз сабабҳои асосии мушкилоти мардум боқӣ мемонад. Вақте инсон ҳуқуқ ва уҳдадориҳои худро намедонад, бештар қурбонии фиребкорӣ, худсарӣ, табъиз ё вайронкунии ҳуқуқҳои ӯ аз ҷониби мақомоти давлатӣ ё шахсони алоҳида мегардад.

Баланд бардоштани донишҳои ҳуқуқии аҳолӣ бо чанд роҳ имконпазир аст:

1. Барномаҳои таълимӣ аз синни хурдсолӣ - дарсҳои ҳуқуқ дар мактабҳо ва донишгоҳҳо, курсҳои интерактивӣ ва мастер-классҳо, ки нишон медиҳанд, чӣ гуна ҳуқуқро дар зиндагии воқеӣ истифода бурдан мумкин аст.

2. Маълумоти ҳуқуқии дастрасу осонфаҳм барои ҳама - варақаҳои итилоотӣ, барномаҳои радио ва телевизион, ташкили сомонаҳо ва барномаҳои мобилӣ бо фаҳмонидани ҳуқуқ ва уҳдадориҳо.

3. Машварат ва ёрии ҳуқуқӣ дар ҷойҳои зист - нуқтаҳои доимоамалкунандаи ҳуқуқӣ, марказҳои ёрии ҳуқуқӣ дар минтақаҳо, машваратҳои ройгони ҳуқуқшиносон, ки ба мардум кумак мекунанд, то ҳуқуқҳои худро фаҳманд ва онҳоро ҳимоя кунанд.

4. Намунаҳои воқеии ҳифзи ҳуқуқ - вақте шаҳрвандон мебинанд, ки қонунҳо амал мекунанд, судҳо қарорҳои одилона мебароранд, мушкилиҳо дар чорчӯбаи қонун зудтару осонтар ҳал мешаванд - ин онҳоро ташвиқ ва водор мекунад, ки ҳуқуқҳои худро омӯзанд ва дар амал истифода баранд.

Ҳамин тавр, саводнокии ҳуқуқӣ танҳо донистани қонун нест, балки қобилияти истифодаи он дар зиндагии ҳаррӯза мебошад. Баланд шудани ин саводнокӣ бевосита шумораи мушкилоти одамони одиро кам намуда, дар рушду нумуи давлат ва фаъолияти муътадили мақомоту сохторҳои он саҳми босазо мегузорад.