Ҳимояи ҳуқуқи кӯдак аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона

Ҳар як кӯдак ба зиндагии бидуни зӯроварӣ, таҳқир ва тарс ҳуқуқ дорад. Ҳимояи кӯдакон - яке аз уҳдадориҳои калидии давлат ва ҷомеаи муосир аст. Дилхоҳ намуди муносибати бераҳмона ба саломатии ҷисмонӣ ва равонии кӯдак зарари ҷиддӣ мерасонад, рушди ӯро халалдор месозад ва оқибатҳои дарозмуддат, аксар вақт бебозгаштро ба бор меорад. Аз ин рӯ, дарк намудан муҳим аст, ки кадом ҳуқуқҳо барои кӯдакон кафолат дода шудаанд ва чӣ гуна механизмҳо баҳри ҳимояи онҳо мавҷуданд.

Кӯдаконе, ки дар мухолифат бо қонун қарор доранд, махсусан осебпазиранд. Синну сол ва вобастагӣ аз калонсолон онҳоро ба хатари поймолшавии ҳуқуқҳо махсусан осебпазир мегардонанд. Дар шароити боздошт, тафтиш ё маҳрумӣ аз озодӣ, чунин кӯдакон аксар вақт наметавонанд худро ҳимоя намоянд ва пурра аз неквиҷдонии институтҳои давлатӣ вобастаанд.

Ҷомеаи байналмилалӣ ба принсипи таҳаммулнопазирии сифрӣ нисбати шиканҷа ва муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф такя мекунад. Ин мамнуият нисбати ноболиғон аҳамияти махсусан муҳим дорад. Стандартҳои байналмилалӣ таъкид мекунанд, ки системаи адолати судӣ нисбати кӯдакон бояд бар асоси принсипҳои инсондӯстӣ, офиятбахшӣ ва ҳимоя аз зӯроварӣ сохта шавад. Таваҷҷуҳи асосӣ на ба ҷазо, балки ба барқарорсозӣ, тарбия ва ҳамгироии иҷтимоӣ равона карда мешавад.

Шиканҷа ва муносибати бераҳмона шаклҳои гуногуни зӯровариро дар бар мегиранд. Он на танҳо амали ҷисмонӣ - латукӯб, ҷазои бераҳмона, расонидани ранҷу азоби ҷисмонӣ ва рӯҳӣ, балки инчунин фишори равонӣ: таҳдидҳо, таҳқир ва изолятсия аст. Ба чунин қонуншиканиҳо инчунин истисмор - меҳнатӣ, ҷинсӣ ё низомӣ, ҳамчунин нодида гирифтани ниёзҳои асосии кӯдак: маҳрумӣ аз хӯрок, манзил, ёрии тиббӣ дохил мешаванд. Ҳамаи ин амалияҳо ҳуқуқҳои асосии кӯдакро дағалона поймол мекунанд ва дар сурати хислати систематикӣ доштан метавонанд ҳамчун ҷиноятҳои вазнин баррасӣ карда шаванд.

Манъи мутлақи шиканҷа нисбати кӯдакон дар қонунгузории байналмилалӣ муқаррар шудааст. Конвенсияи СММ оид ба ҳуқуқи кӯдак шиканҷа ва дилхоҳ муносибати пастзанандаи шаъну шарафро ба таври возеҳ манъ мекунад ва ба ҳар як кӯдак муносибати инсондӯстонаву ҳимоя аз зӯровариро кафолат медиҳад. Эъломияи умумии ҳуқуқи инсон ва Конвенсияи зидди шиканҷа ин манъсозиро бидуни истисно нисбати ҳама, аз ҷумла ноболиғон татбиқ менамоянд. Конвенсияи Аврупо оид ба ҳуқуқи инсон низ манъи мутлақи шиканҷаро дар бар мегирад. Қоидаҳои Пекин (соли 1985) ва Қоидаҳои Гавана (соли 1990) стандартҳои махсуси муносибат бо ноболиғонро дар системаи адолати судӣ муқаррар мекунанд. Ин ҳуҷҷатҳо асоси уҳдадориҳои байналмилалии давлатҳоро ташкил медиҳанд ва ҳамчун роҳнамо барои системаҳои ҳуқуқии миллӣ хизмат мерасонанд.

Дар Тоҷикистон меъёрҳои ҷавобгӯ дар сатҳи миллӣ низ муқаррар карда шудаанд.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дахлнопазирии шахсро кафолат медиҳад ва шиканҷа, муносибати бераҳмона ва ғайриинсониро ба таври возеҳ манъ мекунад (моддаи 18). Қонун "Дар бораи ҳифзи ҳуқуқи кӯдак" ҳуқуқи кӯдакро ба озодӣ, дахлнопазирӣ, шаъну шараф муқаррар карда, истифода ё таҳдиди истифодаи зӯровариро манъ менамояд (моддаи 11). Кодекси ҷиноятӣ барои шиканҷа ва муносибати бераҳмона ҷавобгарии ҷиноятӣ пешбинӣ мекунад (моддаи 143¹).

Ҳамин тавр, заминаи қонунгузорӣ барои ҳимояи кӯдакон расман шароит фароҳам меорад. Аммо, амалия нишон медиҳад, ки танҳо мавҷудияти қонунҳо кофӣ нест - татбиқи воқеӣ ва қатъии онҳо низ аҳамияти ҳалкунанда дорад.

Сарфи назар аз уҳдадориҳои байналмилалӣ ва кафолатҳои миллӣ, ба нақзи ҷиддии ҳуқуқҳо рӯ ба рӯ гардидани кӯдакони таҳти тафтишот ё дар ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ қарордошта идома меёбад. Миёни онҳо - фишори ҷисмонӣ ва равонӣ, изолятсия ва маҳрумият аз тамос бо оила, набудани дастрасӣ ба адвокат ва ёрии тиббӣ, муносибати пастзанандаи шаъну шараф аз ҷониби кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ҷой доранд. Чунин амалияҳо на танҳо ҳуқуқи кӯдаконро нақз мекунанд, балки ба канорзании иҷтимоии онҳо низ таъсир расонида, хатари ҳуқуқвайронкунии такрориро афзоиш медиҳанд.

Барои пешгирии шиканҷа ва муносибати бераҳмона чораҳои мушаххас заруранд. Аз ҷумла, таъмини дастрасӣ ба адвокат аз лаҳзаи боздошт, ки моддаи 51-и Кодекси мурофиавии ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон талаб мекунад; мониторинги мустақили ҷойҳои нигоҳдории ноболиғон; таъсиси муассисаҳои махсусгардонидашуда, ки ба тарбия ва таълим афзалият медиҳанд; рушди чораҳои ҷазои алтернативӣ, ба монанди медиатсия, пробатсия ва корҳои ҷамъиятӣ. Омӯзонидани кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар самти принсипҳои кор бо кӯдакон ва роҳ надодан ба зӯроварӣ мувофиқи Қоидаҳои Пекин ва Гавана низ муҳим аст.

Инчунин механизмҳои ҳимояи ҳуқуқҳои нақзшуда мавҷуданд. Онҳо шикоят ба судҳо, фаъолияти хадамоти иҷтимоӣ ва ташкилотҳои ғайриҳукуматӣ, кори Ваколатдор оид ба ҳуқуқи кӯдак, инчунин имконияти пешниҳоди шикоятҳо ба мақомоти байналмилалӣ, аз ҷумла Кумитаи СММ оид ба ҳуқуқи кӯдакро дар бар мегиранд. Унсури асосӣ дастрасӣ ба ин механизмҳо барои худи кӯдакон - тавассути хатҳои телефонӣ, хадамоти эътимоду усулҳои сода ва равшани пешниҳоди шикоятҳо боқӣ мемонад.

Ҳимояи кӯдакон аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона - ин на танҳо уҳдадории ҳуқуқии давлат, балки масъулияти ахлоқии тамоми ҷомеа мебошад. Ҳар як кӯдак, ҳатто агар қонуншиканӣ карда бошад, кӯдак боқӣ мемонад ва ҳуқуқ ба муносибати инсондӯстона, мурофиаи одилона ва имконияти ислоҳшавӣ дорад.

Ҳадафи асосии адлияи ювеналӣ - кумак ба кӯдакон барои бозгашт ба ҳаёти муқаррарӣ аст, на шикастани ҳаёти онҳо. Барномаҳои офиятбахшӣ, дастгирии равонӣ, маориф ва иштироки оила унсурҳои калидии ҳимояи муассири ҳуқуқи ноболиғон боқӣ мемонанд.