Ҳуқуқи маъюбон ба озодӣ аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона

Озодӣ аз шиканҷа ва муносибати бераҳмона ҳуқуқи асосӣ ва ҷудонашавандаи ҳар як шахс, аз ҷумла шахсони дорои маъюбӣ мебошад. Барои амалӣ кардани ин ҳуқуқ на танҳо мавҷудияти меъёрҳои ҳуқуқӣ, балки риояи қатъии онҳо зарур аст. Давлат вазифадор аст ба шахсияти ҳар як нафар эҳтиром гузорад ва амалҳоеро, ки шаъну шарафи инсонро паст мезананд, пешгирӣ намояд. Принсипи дахлнопазирии инсон маънои онро дорад, ки ҳеҷ гуна шароит - хоҳ ҷанг, хоҳ вазъияти фавқулода ё таҳдид ба амнияти миллӣ - наметавонад шиканҷа ё муносибати ғайриинсониро сафед кунад.

Манъи мутлақ на танҳо ба шиканҷа дар маънои маҳдуд, ки қасдан расонидани дарди шадиди ҷисмонӣ ё рӯҳиро дар назар дорад, балки ба ҳама гуна муносибати бераҳмона, пастзанандаи шаъну шараф ё ғайриинсонӣ ва ё ҷазо низ дахл дорад. Ин ҳуқуқ дар моддаҳои 3 ва 5-и Эъломияи умумии ҳуқуқи инсон (соли 1948), инчунин дар Конвенсияи СММ зидди шиканҷа ва дигар намудҳои муносибати бераҳмона, ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф ва ҷазо муқаррар шудааст.

Ин ҳуқуқ барои шахсони дорои маъюбият махсусан муҳим аст. Ҳангоми боздошт, таъқиби судӣ ё нигоҳдорӣ дар ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ онҳо аксар вақт бо хатари афзояндаи табъиз, осебпазирӣ ва нақзи шаъну шараф рӯ ба рӯ мешаванд. Мувофиқи моддаҳои 3 ва 11-и Эъломия дар бораи ҳуқуқҳои маъюбон, ки аз ҷониби Ассамблеяи Генералии СММ 9-уми декабри соли 1975 қабул шудааст, шахсони дорои маъюбӣ ҳуқуқи ҷудонашавандаи эҳтироми шаъну шарафи инсон ва гирифтани ёрии ҳуқуқии касбиро, агар он барои ҳимояи шахсият ва амволашон зарур бошад, дороянд. Дар сурати таъқиби судӣ, онҳо бояд аз расмиёте истифода баранд, ки ҳолати ҷисмонӣ ё рӯҳии онҳоро пурра ба назар мегиранд.

Манъи шиканҷа инчунин дар моддаи 3-и Конвенсия оид ба ҳимояи ҳуқуқи инсон ва озодиҳои асосӣ зикр шудааст: "Ҳеҷ кас набояд таҳти шиканҷа ва муносибати ғайриинсонӣ ё пастзанандаи шаъну шараф ё ҷазо қарор гирад". Тавре Конвенсияи СММ оид ба ҳуқуқи маъюбон (2006) муайян мекунад, ба шахсони дорои маъюбӣ нафарони нуқсонҳои дарозмуддати ҷисмонӣ, рӯҳӣ, зеҳнӣ ё ҳиссиётӣ дошта, ки дар пайи монеаҳои гуногун метавонанд дар самти иштироки пурра ва самаранок дар ҷомеа баробар бо дигарон бо маҳдудият рӯ ба рӯ гарданд, дахл доранд.

Моддаи 5, банди 2-и ин Конвенсия давлатҳои аъзоро уҳдадор мекунад, ки ҳама гуна табъизро аз рӯйи нишонаи маъюбӣ манъ ва ҳимояи баробару муассири ҳуқуқиро таъмин намоянд. Моддаи 15 ҳуқуқ ба озодӣ аз шиканҷа ва муносибати бераҳмонаро ба таври возеҳ муқаррар мекунад ва аз давлатҳо талаб менамояд, ки барои пешгирии чунин қонуншиканиҳо, аз ҷумла гузаронидани таҷрибаҳои тиббӣ ё илмӣ бе розигӣ ҳама чораҳои зарурии қонунгузорӣ, маъмурӣ ва судиро андешанд. Моддаи 14 ҳуқуқҳои баробар ба озодӣ ва дахлнопазирии шахсро кафолат медиҳад ва ғайриқонунӣ маҳрум сохтан аз озодиро манъ мекунад. Моддаи 16 ҳимояро аз истисмор, зӯроварӣ ва сӯйистифода, бахусус дар муассисаҳои пӯшида пешбинӣ мекунад.

Конвенсияи зидди шиканҷаи соли 1984 ин низомро бо муқаррар кардани манъи мутлақи ҳама гуна шаклҳои шиканҷа, новобаста аз шароит пурра менамояд. Дар маҷмуъ, санадҳои байналмилалӣ асоси системаи ҷаҳонии ҳимояи ҳуқуқи маъюбонро танзим менамоянд ва давлатҳоро уҳдадор месозанд, ки механизмҳои самараноки назорат ва ҳимояро таъсис диҳанд.

Қонунгузории миллии Тоҷикистон ҳам манъи мутлақи шиканҷаро муқаррар кардааст. Моддаи 5-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон шарти дахлнопазирии шахс ва шаъну шарафи ӯро эълон мекунад, моддаи 18 бошад, ба ҳар кас ҳуқуқи ҳимоя аз шиканҷа, зӯроварӣ ва дигар шаклҳои муносибати бераҳмона ё пастзанандаи шаъну шарафро кафолат медиҳад. Ҳамин тариқ, Конститутсия муқаррар мекунад, ки давлат вазифадор аст ба шаъну шарафи инсон эҳтиром гузорад ва ҳама гуна шакли муносибати бераҳмонаро аз байн бубарад.

Қисми 2-и моддаи 3-и Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тартиб ва шароити нигоҳдории гумонбаршудагон, айбдоршавандагон ва судшавандагон» истифодаи нигоҳдориро ҳамчун воситаи расонидани шиканҷа ё зарари ҷисмонӣ ва маънавӣ мустақиман манъ мекунад.

Моддаи 143(1)-и Кодекси ҷиноятӣ барои истифодаи шиканҷа ҷавобгарии ҷиноятӣ муқаррар намуда, онро ҳамчун ҷиноят маҳсуб медонад ва механизми ҳуқуқии ҳимояро фароҳам меорад.

Ин меъёрҳо системаи ҳамаҷонибаи кафолатҳоро - аз сатҳи конститутсионӣ то ҷавобгарии ҷиноятӣ танзим менамоянд. Давлат на танҳо вазифадор аст, ки аз шиканҷа худдорӣ кунад, балки инчунин вазифадор аст шаҳрвандонро аз чунин амалҳо муҳофизат намояд, далелҳои қонуншиканиро тафтиш карда, шахсони гунаҳкорро ба ҷавобгарӣ ҷалб созад. Чунин муқаррарот садоқати Тоҷикистонро ба стандартҳои байналмилалӣ дар самти ҳуқуқи инсон инъикос мекунанд.

Аз нигоҳи амалӣ, ин маънои манъи истифодаи зӯроварии ҷисмонӣ ё равонӣ дар муассисаҳои тиббӣ, интернатҳо ва хонаҳои пиронсолон, таъмини дастрасии шахсони дорои маъюбӣ ба адолати судӣ ва механизмҳои пешниҳоди шикоятҳо, инчунин таъсиси системаҳои мустақили мониторинги шароити нигоҳдории онҳо дар муассисаҳои махсусгардонидашударо дорад.

Ҳифзи самараноки ҳуқуқҳои шахсони дорои маъюбӣ қадамҳои минбаъдаи пайвастаро талаб мекунад. Инҳо иборатанд аз мониторинги мустақилонаи шароити зиндагӣ ва нигоҳдорӣ, таҳияи системаи назорати беруна аз ҷониби муассисаҳо, боло бурдани омодагии кормандон дар самти ҳуқуқи инсон, васеъ кардани дастрасӣ ба ёрии ҳуқуқӣ ва механизмҳои шикоят, тақвияти фаҳмиши ҷомеа дар бораи номақбул будани табъиз ва сӯйистифода. Танҳо тавассути якҷоя кардани кафолатҳои ҳуқуқӣ ва татбиқи самараноки онҳо, амният, шаъну шараф ва ҳуқуқҳои баробар барои ҳама таъмин карда мешаванд.